عزت فرهنگی در کلام امام حسین (علیه‎السلام)

عزت و ذلت دو واژه متضاد هستند. انسانها از واژه عزت و مفهوم آن لذت می‏برند و آرزو دارند در خانواده، جامعه، دنیا و ... عزیز باشند و در برابر، با شنیدن واژه ذلت و پی بردن به مفهوم آن، از اینکه روزی به چنین سرنوشتی گرفتار شوند احساس وحشت می‏کنند.

بدین‏سان در واژه عزت، غلبه و برتری نهفته است. حال اگر این عزت بالاصاله باشد، چنان که در خداوند است، قدرت بلامنازع خواهد بود و اولیای الهی به میزان ارتباطشان با خداوند از این قدرت برخوردار می‏باشند.

واژه عزت و عزیز در قرآن بیش از 112 مورد به کار رفته است، ولی خداوند به صراحت اعلام می‏فرماید که «فانّ العزة لله جمیعا»(نساء/139)؛ بدون تردید تمام عزت نزد خداوند است، اگر دیگران از این نعمت برخوردار می‏باشند به دلیل ارتباط با خداوند است.

لذا امام حسین(علیه‏السلام) عزت را تنها در پیوند با خداوند می‏بیند. به بعضی از بخش‎های دعای مشهور عرفه توجه کنید:

عزت در اندیشه امام حسین(علیه‏السلام) هدفی است که دستیابی به آن، ارزش جان نثاری و کشته شدن در راه آن را دارد. وی می‏فرماید:

«لیس شأنی شأن من یخاف الموت. ما اهون الموت علی سبیل نیل العزّ و احیاء الحقّ، لیس الموت فی سبیل العزّ الاّ حیاة خالدة و لیست الحیاة مع الذلّ الاّ الموت الذی لا حیاة معه.»(6)

شأن و منزلت من، شأن و منزلت کسی نیست که از مرگ بترسد. چقدر آسان است مرگ برای رسیدن به عزت و زنده کردن حق. مرگ در راه رسیدن به عزت نیست، جز زندگی ابدی و زندگی با ذلت چیزی نیست جز مرگ تدریجی.

جامعه اسلامی، جامعه‏ای است که بر اساس یک سلسله افکار و اندیشه‏های دینی برخاسته از اعتقاد به توحید در همه ابعاد آن شکل بگیرد و در مقام رفتار، ملتزم به یک سلسله ارزش‎ها و اصول باشد که لازمه آن سلسله عقاید و باورها می‏باشد. بیشترین وجه تمایز یک جامعه دینی با جامعه غیردینی در آداب، رسوم، سلوک و رفتار افراد جامعه با خود و دیگران و در یک جمله در فرهنگ آن می‏باشد، به طوری که اگر فرهنگ دینی از جامعه‏ای رخت بربندد و به جای آن در رفتار مردم فرهنگ غیردینی حاکم باشد نمی‏توان آن جامعه را دینی شمرد؛ گرچه همه آن افراد خود را دیندار بپندارند.

پایبندی به فرهنگ دینی یا استحاله فرهنگی مسئله عصر امام حسین(علیه‏السلام) یا مسئله امروز و فردای جامعه ما نیست، بلکه درگیری اساسی میان رسول خدا(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) و مخالفان آن حضرت نیز در اینگونه مسائل بود.

بر اساس آیات و روایات هر مسلمانی موظف است در مقام اندیشه و عمل به دستورات دین و سنت رسول‏ خدا(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) پایبند باشد و تمام تلاش خود را برای ترویج و گسترش این اندیشه به کار گیرد، چرا که رواج دین و پایبندی به آن یکی از شاخصه‏های اصلی تمایز جامعه دینی است، چنان که امام ‏حسین (علیه‏السلام) حمایت از دین را یک وظیفه و مایه عزت مسلمانان می‏داند. به کلام سیدالشهدا در آخرین ساعات زندگی حضرتش در این جهان توجه کنید:

«این رسول خداست - که درود خدا بر او و خاندان او باد - و این شهیدان راه خدایند که منتظر آمدن شمایند و آمدن شما را به یکدیگر بشارت می‏دهند. بنابر این از دین خدا و دین پیامبرش دفاع کنید.»(8)

حمایت از دین، نخست پذیرش آن در مقام اندیشه و پایبندی به آن در مقام گفتار و رفتار می‏باشد و در مرحله بعد تبلیغ و ترویج اندیشه‏های دینی و در حوزه سیاسی تلاش برای استقرار حاکمیت قوانین دینی در ساختار اداری و قانونگذاری و قضایی است.

بر اساس حدیث ثقلین و روایات دیگر، رسول خدا(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) برای هدایت خلق به سوی خدا بعد از خودش به دستور خداوند، کتاب خدا و اهل بیت خود را به عنوان مفسران وحی الهی که علم آن را از رسول خدا(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) به ارث برده‏اند، به عنوان امانت در بین امت نهاده است و خداوند در قرآن، محبت خاندان رسول خدا(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) را به عنوان پاداش رسالت آن حضرت می‏داند و می‏گوید:

«قل لا اسئلکم علیه اجرا الاّ المودّة فی القربی» (شوری/23)؛ بگو من در ازای رسالتم پاداشی جز محبت خویشاوندان از شما طلب نمی‏کنم.

در روایات فراوانی که از طریق شیعه و سنی نقل شده محبت به خاندان رسول خدا(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) و دفاع از آنان و تلاش برای رفع مشکلات آنان مورد تأکید قرار گرفته است که به عنوان نمونه به یک روایت اشاره می‏کنیم:

«پیامبر اکرم(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) فرمود: در قیامت برای چهار گروه شفاعت می‏کنم: کسی که فرزندانم را احترام کند. کسی که خواسته‏های آنان را برآورد. کسی که هنگام نیاز آنان برای رفع نیازشان تلاش کند و کسی که آنان را دوست داشته باشد و این دوستی را با قلب و زبان ابراز کند.»(9)

امام حسین(علیه‏السلام) درباره این شاخصه عزت در روز عاشورا در آن شرایط دشوار که هیچ امیدی به شکست نظامی دشمن وجود نداشت، به یاران و اصحاب خود فرمود: «ذبوا عن حرم الرسول»(10)؛ از خاندان پیامبرتان دفاع کنید.

عاشورائیان در عاشورا از حرم رسول خدا(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) دفاع کردند و زینبیان امروز باید از مکتب اهل بیت(علیهم‏السلام) دفاع کنند و امیدواریم که آخرین بازمانده خاندان رسول خدا، حضرت مهدی(علیه‏السلام و عجل الله فرجه) قیام جهانی خود را آغاز کند تا عاشقان اهل بیت(علیهم‏السلام) در کنار حضرتش به دفاع از او و اندیشه‏های الهی‏اش بپردازند و به این وظیفه خود نیز جامه عمل پوشند.

قرآن کتابی است که برای هدایت جامعه بشری به سوی خداوند نازل شده است. گرچه خواندن قرآن با تدبر وظیفه هر مسلمانی است، ولی صرف خواندن آن زنده کردن آن نیست. زنده کردن قرآن این است که حاکمیت در جامعه اسلامی از آنِ قرآن باشد، به طوری که اگر مسلمانان به وظایف فردی خود عمل کنند، ولی حاکمیت سیاسی در اختیار قرآن نباشد و قرآن در ساختار قانونگذاری و اداری و قضایی کشور نقشی نداشته باشد، از منظر امام حسین(علیه‏السلام) در چنین جامعه‏ای قرآن مرده است و باید برای زنده کردن آن تلاش کرد، چه این که عزت مسلمانان در زنده نگهداشتن قرآن است.

سنت رسول خدا (صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) یعنی مجموعه گفتار، رفتار و کردار و تاییدات آن حضرت برای مسلمانان لازم الاتباع است و مسلمانان موظفند ضمن پایبندی به سنت پیامبر اکرم در همه ابعاد آن را زنده کنند. در نگاه امام‏ حسین(علیه‏السلام) در جامعه اسلامی اگر مسلمانان در حوزه وظایف فردی به سنت رسول خدا عمل کنند، ولی در حوزه سیاسی حاکمیت در اختیار پیروان پیامبر اکرم نباشد و در آن عرصه به سنت نبوی عمل نشود، در این جامعه سنت پیامبر(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) مرده است و باید برای زنده کردن آن تلاش کرد.

در عصر امام حسین (علیه‏السلام) شاید بیشتر مسلمانان در حوزه فردی به کتاب و سنت رسول خدا (صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) عمل می‏کردند، ولی بی‏گمان حاکمیت سیاسی در اختیار حاکمان بنی‏امیه بود؛ حاکمانی که ساختار سیاسی کشور را از فرهنگ دینی و کتاب خدا و سنت رسول خدا بیگانه کرده بودند. در چنین جامعه‏ای امام حسین(علیه‏السلام) برای زنده کردن کتاب خدا و سنت رسول خدا(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) قیام می‏کند و از مردم می‏خواهد که در این زمینه او را یاری کنند تا بتواند جامعه را به راه راست رهنمون سازد. در این زمینه به یکی از نامه‏هایی که حضرتش به سران بصره نوشته است توجه کنید:

«این نامه‏ام را برایتان فرستادم. من شما را به کتاب خدا و سنت رسول خدا(صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) دعوت می‏کنم. بدون تردید سنت رسول خدا (صلی‏الله‏علیه‏و‏آله) مرده است؛ بنابر این اگر به پیامم پاسخ مثبت دهید و از دستوراتم اطاعت کنید شما را به سوی سعادت و خوشبختی هدایت می‏کنم.»(11)

ویژگی مهم جامعه اسلامی رواج نشانه‏های دین در همه ابعاد جامعه است. در فرهنگ دینی به افرادی که با پوشش دین، برای نابودی دین تلاش می‏کنند منافق گفته می‏شود و اندیشه‏های آنان را که به نام دین در جامعه منتشر می‏کنند، ولی این اندیشه‏ها مبنای دینی ندارد بدعت می‏نامند.

امام حسین (علیه‏السلام) نابودی بدعت‎ها را وظیفه مسلمانی و یکی از شاخصه‏های عزت فرهنگی می‏داند و از همه می‏خواهد که او را برای نابودی بدعت‎ها یاری کنند. او در یکی از نامه‏هایی که برای سران بصره نوشت و از آنان خواست که او را در این قیام یاری کنند می‏فرماید:

«اما بعد، فانّی ادعوکم الی احیاء معالم الحقّ و اماتة البدع، فان تجیبوا تهتدوا سبل الرشاد»(12)؛ بعد از سلام، همانا من شما را به زنده کردن نشانه‏های حق و میراندن بدعت‎ها دعوت می‏کنم. بنابر این اگر به پیام من پاسخ مثبت دهید به سعادت و خوشبختی رهنمون خواهید شد.